Gdzie jest ta ulica, gdzie jest ten dom....

 

Zaczęło się od zdjęcia na aukcji internetowej, a na nim nieduża, podobna do innych, skromna kamienica w Rogoźnie z napisem “M.Dandelski”. Na ulicy kocie łby, a trotuar nieco wyżej, dzięki czemu droga mogła pełnić również funkcję rynsztoka. Pierwsze kroki jak zwykle skierowałem do własnej kolekcji pocztówek, aby poszukać punktu zaczepienia, ale tym razem podpowiedź znalazłem dopiero w albumie Rafała Drewicza.

Dom Dandelskiego po lewej z charakterystyczną dużą lampą

 Ze zdjęć nie udało się rozszyfrować profesji Pana Dandelskiego, a z dostępnych źródeł (Dzieje Rogoźna-praca zbiorowa, Towarzystwo Tomasza Zana w Rogoźnie- Jerzy Szews) możemy przeczytać, że rodzina Dandelskich była zaangażowana w różne  inicjatywy wspierające podtrzymywanie wartości narodowych  w czasie zaborów. Udostępniali swój dom do tajnych spotkań i działali w różnych lokalnych organizacjach. Wyniki moich dalszych poszukiwań są bardzo owocne i z przyjemnością podzielę się z Państwem opowieścią o rodzinie Dandelskich, których prochy spoczywają również na rogozińskim cmentarzu. A forma i wielkość grobu może świadczyć o zamożności rodziny. 

 

W budynku przy ulicy Wielkiej Rynkowej (obecnie ul.Rynkowa 1), na poczatku XX wieku, Mieczysław prowadził sklep z towarami kolonialnymi [ to artykuły spożywcze, takie jak kawa, herbata, przyprawy (pieprz, imbir, cynamon), ryż, kakao i owoce (np. figi, rodzynki), które kiedyś sprowadzano do Europy z zamorskich kolonii ].

 

 

 Mieczysław Dandelski przyszedł na świat w styczniu 1883 roku w Siernikach, jako czwarte dziecko urzędnika Maksymiliana (1839-1905) i poślubionej przez niego w 1874 roku w Rogoźnie Salomei z domu Wieczorek( zm. 1935). Gdy wybuchła I wojna światowa podobnie jak wielu mieszkańców wielkopolski został powołany do armii pruskiej. I jak wielu z nich, w tym moi przodkowie, już do domu nie wrócił. Bardzo ciekawy artykuł o wojennych losach Pana Mieczysława znalazłem na stronie:

 Poznańczycy na frontach Wielkiej Wojny 

“ 30 września 1915 roku na froncie wschodnim, prawdopodobnie w pobliżu wsi Stołowicze (Białoruś, rejon baranowicki, obwód brzeski) poległ podoficer (unteroffizier) Mieczysław Dandelski (????-1915). Pochodził ze wsi Sierniki (pow. obornicki). Służył w 9. Kompanii 11. Pułku Piechoty Landwery / Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 11 (w składzie 4. Dywizji Landwery / 4. Landwehr-Division). Brak szczegółowych informacji na temat przebiegu służby wojskowej Mieczysława Dandelskiego i przebytego przez niego szlaku bojowego. Zmobilizowany został w sierpniu 1914 roku. W zamieszczonym w prasie poznańskiej nekrologu („Kurier Poznański”, nr 235 z 13 października 1915 roku) podano, że poległ „po czternastomiesięcznych trudach wojennych”. Pułk w którym służył Dandelski został sformowany 2 sierpnia 1914 roku w Opolu i Kluczborku i skierowany do walki na front wschodni. W bitwie pod Tarnawką (7-9 września 1914 roku, Lubelszczyzna), 11. Pułk Piechoty Landwery poniósł znaczące straty – resztki pułku połączono w jeden batalion. Pozostałe dwa bataliony odtworzono pod koniec września poprzez wcielenie żołnierzy z batalionów zapasowych: 2. Batalion sformowano z Batalionu Zapasowego Brygady Nr. 22 (Brigade-Ersatz-Bataillon Nr. 22) i Batalionu Zapasowego Brygady Nr. 24 (Brigade-Ersatz-Bataillon Nr. 24), z kolei 3. Batalion sformowano z Batalionu Zapasowego Brygady Nr. 19 (Brigade-Ersatz-Bataillon Nr. 19) i Batalionu Zapasowego Brygady Nr. 77 (Brigade-Ersatz-Bataillon Nr. 77). We wrześniu 1915 roku pułk uczestniczył w walkach pozycyjnych na Białorusi, na odcinku pomiędzy rzekami Szczarą i Serwecz (obie stanowią lewy dopływ Niemna). Mieczysław Dandelski poległ prawdopodobnie w pobliżu wsi Stołowicze. Odnotowany został na liście strat armii niemieckiej z 22 października 1915 roku (strona nr 9521).

Nekrolog / „Kurier Poznański”, nr 235, 13 października 1915 r. / BN Polona (domena publiczna).”

 

***
 

Nie bez kozery zacząłem od Mieczysława, ponieważ on jest Spirytus movens tego artykułu, to do niego należał sklep z fotografii i to on jest pochowany z rodzicami na cmentarzu w Rogoźnie. Chociaż przypuszczam, że to symboliczny grób ponieważ zginął na froncie wschodnim I wojny światowej. Charakterystyczna mogiła znajduje się dosłownie dwa kroki od krzyża przy głównej (starej ) alei, jest zaniedbana i zarośnięta bluszczem, a tablice mało czytelne. Po lewej spoczywa ojciec Maksymilian, po prawej matka Salomea, a na środku Mieczysław. 

 

Fragment drzewa genealogicznego na stronie My Heritage

Pozostałe dzieci Maksa i Salomei Dandelskich to Tadeusz (1891-1948),

 

Grób Tadeusza i jego małżonki w Bydgoszczy

Władysława Antonina (1879-?), Zdzisław Stanisław (1880-1954), o którym trochę więcej za chwilę i najstarsza z rodzeństwa  Helena Józefa (1877- 1968),  

 

Helena Józefa

która  4 lipca 1899 zawarła związek małżeński z Aleksandrem Dandelskim (1863-1944 ojciec Hipolit, matka Antonina zd. Mikołajewska), tak Dandelskim sprawdziłem to nie pomyłka.

Aleksander Dandelski

 W tej chwili trudno dowieść jakie było między nimi pokrewieństwo, ale zważywszy na fakt , że Dandelscy byli zaliczani do rodów szlacheckich herbu Gozdawa, to można się spodziewać więzów krwi. Owocem tego związku był  syn Alfred Józef (1901 - 1979).

 

Alfred Józef Dandelski

 

Helena, Aleksander oraz ich syn Alfred spoczywają w Poznaniu na cmentarzu junikowskim.

 

 

***

 I wracamy do Zdzisława Stanisława Dandelskiego (1880–1954), dr medycyny, działacza społecznego i narodowo-niepodległościowego. Po ukończeniu szkoły powszechnej kontynuował naukę w rogozinskim gimnazjum, gdzie w 1901 roku uzyskał świadectwo dojrzałości. Po maturze rozpoczął studia medyczne na uniwersytecie w Berlinie, a następnie kontynuował je w Monachium, Gryfii (obecnie Greifswaldzie) i Würzburgu. W 1911 roku przybył do Torunia i całe swoje dalsze życie związał z tym miastem. Jego bogaty życiorys nie da się streścić w kilku słowach dlatego odsyłam to tekstu Lesława J. Welkera.

Z małżeństwa  z Anną Marią Bogusławską miał dwóch synów, Lecha Mieczysława, który zginął 2 września 1939 podczas obrony Półwyspu Helskiego i Janusza Bogdana ( 1913- 1991). W roku 1950, samotny i schorowany przeniósł się do mieszkającej w Poznaniu siostry Heleny, gdzie zmarł 4 lata później. Spoczywa na cmentarzu junikowskim w Poznaniu.

“Zdzisław S. Dandelski, syn Maksymiliana i Salomei z d. Wieczorek, urodził się 18 listopada 1880 r. w Roszkowie Wielkopolskim (pow. wągrowiecki), gdzie jego ojciec był urzędnikiem. Po ukończeniu szkoły powszechnej został uczniem gimnazjum w Rogoźnie i członkiem tajnych polskich kółek kulturalno-oświatowych. Po maturze rozpoczął studia medyczne na uniwersytecie w Berlinie, a następnie kontynuował je w Monachium, Gryfii (obecnie Greifswaldzie) i Würzburgu. W Berlinie był prezesem Bratniej Pomocy, a w Monachium przewodniczącym Stowarzyszenia Studentów Polskich. Należał też do „Zetu” i tajnej organizacji politycznej „Czerwona Róża”. Studia ukończył w roku 1906 i rozpoczął pracę w poznańskiej klinice chirurgicznej prof. Maksa Jaffego. 20 września 1907 r. uzyskał doktorat za dysertację „Primäres Tübencarcinom” (pierwotny rak jajowodów). W roku 1908, z ramienia Narodowej Demokracji, był członkiem komisji opracowującej statut Towarzystwa Zawodowego Lekarzy Poznańskich. Dwa lata później przeniósł się do Berlina, a 22 czerwca 1911 r. trafił do Torunia, do kliniki dr. Leona Szumana, gdzie dał się poznać jako znakomity chirurg, m.in. w roku 1912 przeprowadził pierwszą na ziemiach polskich operację plastyczną płuc. Występował na posiedzeniach Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, którego był członkiem, publikował też w „Nowinach Lekarskich”. Klinikę po dr. Szumanie przejął w roku 1918. Po wybuchu I wojny światowej został wcielony do armii pruskiej,w stopniu kapitana-lekarza, i został naczelnym lekarzem oddziału chirurgicznego w szpitalu wojskowym w Toruniu, na Mokrem (baraki). Pomagał rodakom uniknąć służby wojskowej lub powrotu na front. W roku 1917 wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, która planowała wywołanie powstania na Pomorzu, a po wybuchu rewolucji w Niemczech, w listopadzie 1918 r., był wiceprezesem Polskiej Rady Ludowej i jednocześnie członkiem Rady Robotniczo-Żołnierskiej w Toruniu. Współpracował z powstaniem wielkopolskim. W tym czasie (w 1919 r.) został prezesem miejscowego oddziału Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Przygotowywał też organizację służby zdrowia na Pomorzu. Dnia 18 stycznia 1919 r. został przewodniczącym powstałego w Toruniu Polskiego Czerwonego Krzyża, by po zajęciu Torunia przez woj-ska polskie i zjednoczeniu organizacji czerwonokrzyskich zostać prezesem Pomorskiego Okręgu Polskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża. Funkcję tę sprawował do roku 1921, a 16 września tego roku został wybrany do Komitetu Głównego PTCK. Do czynnej pracy w organizacji powrócił w roku 1937 i został członkiem Rady Okręgowej PCK. Po odzyskaniu Pomorza, mianowany lekarzem garnizonowym i komendantem VIII Wojskowego Szpitala Okręgowego w Toruniu, był ordynatorem oddziału chirurgicznego w tym szpitalu. Zorganizował Sanitariat Wojskowy, wyszukując dla niego pomieszczenia i zabezpieczając poniemiecki sprzęt medyczno-sanitarny. Był organizatorem Pomorskiego Wojewódzkiego Urzędu Zdrowia i został jego naczelnikiem, a równocześnie kierował biurem ewakuacyjnym i przewodniczył amerykańskiej akcji dożywiania dzieci. Zdemobilizowany w roku 1921 (w stopniu majora, ze starszeństwem od 1 VI 1919 r.), objął funkcję dyrektora Publicznego Szpitala Miejskiego w Toruniu i ordynaturę chirurgii. Szpital znacznie zmodernizował i rozbudował, wyposażając go w nowoczesny sprzęt diagnostyczno-leczniczy. W latach 1920 –1926 dr Dandelski przewodniczył Radzie Miejskiej Torunia; był członkiem Komisji Szacunkowej Majątku Miejskiego, prezesem Sejmiku Wojewódzkiego i naczelnikiem Wydziału Zdrowia w Urzędzie Wojewódzkim Pomorskim, marszałkiem PomorskiegoSejmiku Krajowego oraz naczelnym lekarzem i członkiem rady lekarskiej Kasy Chorych, a następnie Ubezpieczalni Społecznej, której gmach, oddany do użytku 6 lutego 1931 r., wybudowano z jego inicjatywy. Był członkiem Komisji Zdrowia Rady Miejskiej. Należał do Izby Lekarskiej Poznańsko-Pomorskiej, w której był członkiem wydziału wykonawczego i pierwszym zastępcą przewodniczącego, a w listopadzie 1922 r. Minister Zdrowia Publicznego mianował go członkiem Komisji Wyborczej tej Izby. Był lekarzem zaufania Związku Lekarzy Zachodniej Polski; prezesem (od 1938) i członkiem honorowym Oddziału Toruńskiego Polskiego Towarzystwa Lekarskiego; przewodniczącym Towarzystwa pw. św. Stanisława Kostki; przewodniczącym Komitetu Mazurskiego; przewodniczącym Toruńskiego Klubu Lawn-Tenisowego; prezesem Towarzystwa Miłośników Sceny Narodowej; członkiem Komitetu Wykonawczego byłych działaczy niepodległościowych Pomorza; członkiem rady nadzorczej Pomorskiego Oddziału 228 Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej; członkiem Komisji Propagandowo-Turystycznej Rady Miejskiej; zastępcą przewodniczącego Pomorskiego Komitetu Propagandy Subskrypcji Akcji Banku Polskiego; prezesem Opieki Szkolnej Gimnazjum im. M. Kopernika; członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu (TNT) i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz członkiem Komitetu Honorowego Centralnego Komitetu Pomorskiego dla odbudowy Kresów Wschodnich (od maja/czerwca 1922 r.), a także członkiem (przewodniczącym?) Rady Nadzorczej Zakładów Przemysłowo-Budowlanych „Rudak”. Był czołowym działaczem Związku Ludowo-Narodowego, a następnie Stronnictwa Narodowego i członkiem Komitetu Wyborczego Katolicko-Narodowego na Województwo Pomorskie. Interesował się problemami społeczno-gospodarczymi i z jego inicjatywy zmodernizowano i rozbudowano w Toruniu zakłady komunalne. Zabiegał o likwidację bezrobocia i poprawę stanu sanitarnego miasta.Po wybuchu wojny w roku 1939 został aresztowany i osadzony w toruńskim Forcie VII, skąd został wywieziony do Dobrej k. Limanowej w Generalnej Guberni. 5 sierpnia 1940 r. zamieszkał w Warszawie. 13 września złożył orzeczenie: „Jestem czysto aryjskiego pochodzenia, t.z.n., że pomiędzy moimi przodkami po stronie ojca matki nie było ani jednego żyda”. 23 września złożył wniosek o przyjęcie do Warszawsko-Białostockiej Izby Lekarskiej, ale dopiero rok później (25 listopada) mógł się zarejestrować w X Ośrodku Zdrowia m. Warszawy i otworzył gabinet lekarsko-chirurgiczny przy ul. Mickiewicza 27. Zaangażował się w konspiracji – został pełnomocnikiem Delegatury Rządu na Kraj na przyszłe odzyskane ziemie Prus Wschodnich. W czasie powstania warszawskiego był lekarzem szpitala powstańczego na Żoliborzu. Po kapitulacji powstania przebywał w obozie w Pruszkowie, a potem pracował w szpitalu w pobliskim Piastowie. W roku 1945 wrócił do Torunia i 1 marca 1946 r. ponownie objął stanowisko dyrektora Szpitala Miejskiego oraz prezesurę w Towarzystwie Lekarskim, które sprawował do 1 stycznia1949 r. Pracował też w Ubezpieczalni Społecznej. W roku 1950, z powodów zdrowotnych, przeniósł się do siostry do Poznania, gdzie jeszcze trochę pracował w poradni chirurgicznej szpitala miejskiego.Był autorem „Kroniki Publicznego Szpitala Miejskiego w Toruniu (1920 –1938)”. Namiętnie grał w brydża. Zmarł 1 lipca 1954 r. w Poznaniu. Za działalność niepodległościową oraz pracę zawodową i społeczną odznaczony był: Orderem Odrodzenia Polski V kl. (1947), Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem Niepodległości (22 IV 1938), Złotym Medalem PTCK (1921).

Dnia 20 maja 2004 r. na wniosek Komisji Historycznej Kujawsko-Pomorskiej Okręgowej Izby Lekarskiej Rada Miasta jego imieniem nazwała jedną z toruńskich ulic, a 4 września 2010 r. na terenie Szpitala Miejskiego odsłonięto poświęconą mu tablicę pamiątkową.

 

Źródła: Toruński Słownik Biograficzny, t. 1, Toruń 1998 s. 67-69; „Meritum” – magazyn lekarzy Kujawsko-Pomorskiej OIL nr 4/2004; Centralne Archiwum Wojskowe, sygn. Ap 4307 i MN 22 IV 1938; Główna Biblioteka Lekarska Dział Zbiorów Specjalnych, t. 615; M. Łysiak 100-lecie Szpitala Miejskiego w Toruniu 1910 –2010, Toruń 2010; Archiwum Państwowe w Toruniu, zespół AMTD I, sygn. 280 i zesp. Organizacje Młodzieżowe i Sportowe 1910 –1972, sygn. 7; Kalendarzyk-notatnik PTCK na rok pański 1922, Warszawa 1921; Druga Lista Oficerów rezerwowych WP 1921–1922 – dodatek do Dz. Pers. MSWojsk. N˚ 1 z 26 I 1922; Nowiny Lekarskie Nr 11/2922; Rocznik oficerski 1923; Monitor Polski nr 289 z 14 XII 1925; Dziennik Urzędowy Izb Lekarskich nr 9/1931; Sprawozdanie Okręgu Pomorskiego PCK za rok 1937, Toruń 1938; Sprawozdanie ... za rok 1938, Toruń 1939; L. J. Welker, To już tyle lat, Toruń 2000; Słownik polskich towarzystw naukowych, t. II, cz. 3, Warszawa 2001; Verzeich der Mitgleider der Heilberufe im General-

gouverment, Krakau 1944

                                                               ***