X.TEOFIL GAPCZYŃSKI – Powołany dla Rogoźna

„Miejsce moje jest po stronie ludu polskiego, za którego nawet życie położyć jestem gotów” ks. Teofil Gapczyński 

Fotografia pochodzi z tygodnika PRACA 06.02.1910 r.

 Wchodząc na teren przyległy do kościoła pw. św. Wita w Rogoźnie, de facto znajdujemy się na cmentarzu. Co prawda obecnie istnieją tam tylko cztery groby, ale w dawnych czasach w pobliżu świątyni chowano wiernych: „Tuż przy kościele, aż do ulicy Kilińskiego, znajdował się cmentarz dla całego zespołu rogozińskiego (zamek, podgrodzie, miasto)”. Wcześniej w tym miejscu stał zapewne mniej okazały drewniany kościół, bo obecny budynek powstał dopiero w XVI w. Ponieważ historia dowodzi, że tutejszy gród chętnie odwiedzał  książę (później król) Przemysł II, możemy mieć pewność, że pierwsza świątynia stanęła tu przed 1256 rokiem.

Grób księdza Teofila Gapczyńskiego fot. autor

W tej historycznej przestrzeni, związanej z dynastią Piastów i przesiąkniętej prochami naszych przodków, spoczywają doczesne szczątki ks. Teofila Gapczyńskiego. Z kolei w kruchcie kościoła znajduje się tablica poświęcona ks. Teofilowi, ufundowana przez Towarzystwo Polsko-Katolickich Robotników w Rogoźnie. To dowodzi, że stał się on ważną częścią naszej społeczności i naszej lokalnej historii.

Tablica w kościele pw. św. Wita, fot. autor

 W czwartek, 29 kwietnia 1875 roku w Bydgoszczy, przy ulicy Toruńskiej 25, w domu sekretarza sądowego Andrzeja i jego małżonki Klementyny z domu Rulewicz, przyszedł na świat chłopiec. Nadano mu wywodzące się z greki imię Teofil,: theos (Bóg) oraz philos (przyjaciel, miłujący), co w pewien sposób zdefiniowało jego przyszłość. Teofil pokochał Boga i ludzi, a jego krótkie, ale owocne życie jest najlepszym tego świadectwem. Był drugim dzieckiem w tej rodzinie, jego starszy brat Kazimierz urodził się w 1867 roku również w Bydgoszczy. Na przełomie lat 70. i 80. XIX w. Gapczyńscy przenieśli się do Kępna, gdzie w 1882 roku przyszła na świat ich córka Aniela. W tym czasie Teofil rozpoczął naukę w tamtejszej szkole elementarnej. 
 
„Ostdeutsche Presse” Jg. 12, nr 96 z 24 kwietnia 1888 r. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa
Rok  1888 przyniósł kolejną przeprowadzkę Gapczyńskich, albowiem ojciec rodziny został przeniesiony z Kępna do Inowrocławia. To właśnie tam przyszły rogoziński proboszcz ks.Teofil ukończył gimnazjum i po zdaniu matury w 1895 roku (Koenigliches Gymnasium zu Inowrazlaw - obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza”) wstąpił do Seminarium duchownego w Poznaniu. 
Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa „Praca”, 23 maja 1897

 23 maja 1897 roku Tygodnik Wszystkich Stanów” PRACA” informował: “ W dniu 16 maja otrzymali w królewskiej kaplicy w katedrze poznańskiej z rąk Najprzewielebniejszego ks. Biskupa Likowskiego, święcenia dyakonatu ks.ks.subdyakoni; Gapczyński Teofil,(...)”  W Kościele łacińskim subdiakon był duchownym, którego głównym zadaniem była pomoc diakonowi przy ołtarzu. Do jego obowiązków należało m.in.: przygotowanie naczyń liturgicznych i bielizny ołtarzowej, pomoc diakonowi podczas liturgii itp. Subdiakonat został zniesiony jako wyższy stopień święceń decyzją papieża Pawła VI w 1972 r. 

Kościół pw.św.Wita, zdjęcie z pocztówki wysłanej z Rogoźna w 1903 r.
 Po święceniach kapłańskich, które miały miejsce 4 grudnia 1898 roku w Gnieźnie, ks.Teofił został wikariuszem w parafii pw.św.Wita w Rogoźnie. Jego przełożonym był wówczas proboszcz ks.Leonard Ostrowicz (30.10.1831-9.01.1900) noszący honorowy tytuł szambelana papieskiego, opinię otwartego wroga ustawy kolonizacyjnej i gorliwego obrońcę języka polskiego.

fot.autor
 Gdy zmarł w roku 1900, w jego miejsce proboszczem został ks.Władysław Jaskulski (04.02.1840-24.06.1906), członek Wydziału Historycznego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tak się składa, że obaj wspomniani księża z okresu kilkunastu miesięcy, kiedy ks.Teofil pełnił w tej parafii funkcję wikariusza spoczywają w Rogoźnie, ks.Leonard przy kościele, a ks.Władysław na cmentarzu parafialnym, natomiast  ks.Teofil został kolejnym proboszczem tej parafii i również  spoczywa w Rogoźnie.   
fot. autor
Czas, który ks.Gapczyński jako wikary spędził w swojej pierwszej placówce zaowocował
m.in  znajomością z drugim wikariuszem parafii pw.św. Wita ks.Leopoldem Janem Zygarłowskim (1868-1924). W 1899 roku wspólnie zainicjowali działalność Katolickiego Towarzystwa Robotników Polskich w Rogoźnie.

  W kwietniu 1900 roku ks.Teofil został przeniesiony do parafii pw. św.Krzyża i św. Mikołaja w Biezdrowie gm.Wronki, by już w sierpniu tego samego roku objąć na pięć lat obowiązki duszpasterskie w Poznaniu. Natomiast ks. Leopold pozostał w Rogoźnie, pełniąc rolę wikariusza i nauczyciela religii w tutejszym gimnazjum do 1903 roku, kiedy został przeniesiony w okolice Wolsztyna.

W  latach 1900-1906 ks.Teofil Gapczyński pełnił funkcję wikariusza  w poznańskiej  parafii pw. Bożego Ciała na Wildzie. Oto fragment historii tej świątyni, której początki sięgają XIV wieku (tekst zaczerpnięty ze strony: bozecialo.archpoznan.pl):

  (...)Wiek XV i XVI to okres świetności świątyni. Liczne cuda dokonujące się w tym miejscu sprawiają, że do sanktuarium Bożego Ciała przybywają pielgrzymi nie tylko z Wielkopolski, Pomorza, ale także z Mazowsza, Małopolski, Prus, Litwy, Węgier i Rusi. W tym czasie nasz kościół nawiedza więcej pielgrzymów niż sanktuarium jasnogórskie w Częstochowie. Okres „potopu szwedzkiego” (kościół ucierpiał w czasie potopu szwedzkiego, zwłaszcza gotyckie sklepienie nawy głównej), później „wojny kulturowej” w XIX wieku, czas, w którym wymierają ostatni karmelici, to okres, w którym nasza jagiellońska świątynia traci na znaczeniu. Kościół zamknięty przez lata ulega dewastacji, grozi mu zagłada. Pod koniec XIX wieku opuszczony kościół Bożego Ciała wymaga pilnej renowacji. Ksiądz Arcybiskup Florian Stablewski, ratując kościół przed dalszym zniszczeniem, przeznacza w 1899 roku poklasztorną świątynię Bożego Ciała na parafialny kościół dla dzielnic: Rybaki i Wildy.(…)

  W czasach ”poznańskich” ks.Teofil bardzo zaangażował się społecznie. Został patronem Towarzystwa Młodzieży Polsko-Katolickiej pw.św.Jana Kantego, jest także wymieniany jako jedna z osób wspierających finansowo wydawanie polskiej gazety w Dortmundzie. 

  Głos śląski 02.03.1904, Śląska Biblioteka Cyfrowa
Ale  przede wszystkim zaczął pisać i publikować recenzje oraz własne teksty.Tak się złożyło, że w roku 1902 po kilkuletniej przerwie ponownie zaczął się ukazywać “Przegląd Kościelny”. I tutaj pojawia się ciekawy wątek rogoziński.

Zapowiedź opublikowana w Kuryerze Poznańskim 17.06.1879 r, arch.WBC
Pierwotnie ten periodyk, jako tygodnik, ukazywał się od roku 1879 do 1896 i co ciekawe, jego redaktorem naczelnym był na początku ks.Władysław Jaskulski, w latach 1865-1886 wikariusz w poznańskiej Archikatedrze, późniejszy rogoziński proboszcz, po którego śmierci parafię św. Wita w Rogoźnie objął ks. Teofil.

arch.WBC

„Przegląd Kościelny” po przerwie w latach 1897–1901 został wznowiony w 1902 r. Wtedy jako miesięcznik pod redakcją ks. Stanisława Okoniewskiego. Właśnie w tej drugiej serii publikował swoje prace ks. Teofil Gapczyński i to już od pierwszego numeru gdzie znalazło się kilka jego artykułów i recenzji: 

- Heinrich Kleinwächter,”Die Glockeninschriften in der Provinz Posen” — ks. Teofil Gapczyński.

- “Z cerkwi prawosławnej” — ks. Teofil Gapczyński.

- Ks. dr Narajewski, “Moralność chrześcijańska a etyka nowoczesna — ks. Teofil Gapczyński.

- Ks. Stanisław Adamski, “Chrystus-Bóg”—  ks. Teofil Gapczyński.

- Ks. Adolf Szelążek, “Nauki apologetyczne. Zastosowanie do potrzeb i wymagań duchowych inteligencji”. Warszawa 1901 — ks. Teofil Gapczyński.

- “Dzwony w Wielkiem Księstwie Poznańskiem” — ks. Teofil Gapczyński

Fragment jednej z pierwszych publikacji ks.Teofila Gapczyńskiego, arch.WBC

 Przez następne lata regularnie publikował swoje teksty w tym wydawnictwie, gdzie można znaleźć dziesiątki jego artykułów, ale także w tygodniku polityczno-literackim “Praca” oraz w “Rogasener Wochenblatt”,  gdzie ukazał się na przykład tekst o zabytkowej chrzcielnicy z kościoła pw.św. Wita („Ein alter Taufkessel”-„Stara chrzcielnica” 1909). Jednak najbardziej znany jest jako autor wydanego w roku 1905 „Przewodnika chrześcijanina rzymsko-katolickiego”. 

arch.WBC
Natomiast w 1906 nakładem księgarni św.Wojciecha ukazała się książka do nabożeństwa "Cześć Maryi".

Reklama pochodzi z dwutygodnika "Gazeta dla kobiet" 28.01.1912, JBC
 Ks.Teofil Gapczyński pisał do ostatnich dni swojego krótkiego życia. 6 lutego 1910 roku w tygodniku „Praca” ukazał się tekst „Z żałobnej karty”, informujący o jego śmierci, a w tym samym numerze – kilka stron dalej – kolejna część pisanej przez niego rozprawy o Juliuszu Słowackim. 
arch.WBC
Zresztą wygląda na to że ks. Gapczyński pozostawił po sobie więcej niepublikowanych rękopisów. W grudniu 1910 r. w tygodniku “Praca” znalazł się artykuł “O Maurycym Mochnackim (Z papierów pośmiertnych)”

arch. WBC
To niezwykłe zjawisko uświadamia nam, czym może być nasze odejście. Odchodzimy, a jednak zostajemy. Każdy z nas jest na swój sposób wyjątkowy i może stworzyć: dzieła sztuki, karmnik dla ptaków, posiłek, kawę, herbatę, dobry uczynek, dobre słowo, przytulać czy po prostu uśmiechać się do ludzi. Sami definiujemy swoją niewątpliwą wyjątkowość – niekoniecznie dostrzeganą na co dzień, ale z pewnością nieodzowną dla istnienia świata.I nie musimy być doskonali, by pozostawić po sobie coś dobrego.

 Powołany dla Rogoźna

 Nadszedł rok 1906 i powrót księdza Teofila do Rogoźna. 27 września roku “Kurier Poznański” informował o pożegnaniu wikarego w parafii pw.Bożego Ciała w Poznaniu.

Kurier Poznański.27.09.1906, arch. WBC
Najpierw administrował rogozińską parafią (01.10.1906 - 29.10.1906), a 30 października formalnie został proboszczem. Śmiało można powiedzieć, że Gapczyński zyskał w stolicy Wielkopolski doświadczenie, odwagę i autorytet, które pozwoliły mu z podniesionym czołem i bez uginania karku walczyć o zachowanie polskości na prowincji rejencji poznańskiej. Zapewne utrzymywał przez ostatnie lata kontakt ze swoim poprzednikiem na parafii św. Wita w Rogoźnie i jednocześnie współtwórcą w 1879 r. „Przewodnika Katolickiego”, ks. Władysławem Jaskulskim. To właśnie dlatego w Rogoźnie był postrzegany jako patriota oraz niezłomny obrońca naszej narodowej tożsamości. Być może to właśnie ks. Jaskulski wskazał go na swojego następcę. Wszak ks. Gapczyński, dysponując znaczącym dorobkiem publicystyczno-wydawniczym, mógł z powodzeniem rozwijać karierę naukową na wyższej uczelni teologicznej. Świadomie wybrał jednak Rogoźno – lub,  został do tej trudnej narodowej misji powołany – aby swoją bogatą spuścizną piśmienniczą, w tym wydanym w 1905 roku głośnym „Przewodnikiem chrześcijanina rzymsko-katolickiego”, służyć tutejszym wiernym.

Pierwsze wydanie książki (aukcja internetowa)

 Po powrocie do miasta ks.Teofil Gapczyński bardzo zaangażował się w działalność miejscowych organizacji; był członkiem Kółka Rolniczego w Rogoźnie i prezesem sądu polubownego tegoż kółka, prezesem zarządu Spółdzielni Rolnik, twórcą tajnej organizacji dziewcząt “Samokształt Żeński” oraz organizacji  “Straż”. Wspomniane towarzystwo  powstało w Poznaniu w roku 1905, a jego zadaniem była  „obrona przed prześladowaniem i germanizacją oraz stanie na straży kultury polskiej i interesów narodowych na ziemiach piastowskich”. Stąd też wzięła nazwę „Straż”. Towarzystwo miało charakter masowy, w szeregach swych zamierzało skupić wszystkich Polaków zamieszkujących Rzeszę niemiecką”. W powiecie obornickim starostą tej organizacji był Wacław Mejza z Rogoźna, w samym Rogoźnie Towarzystwu Ku Ochronie Spraw Elementarnych i Społecznych przewodził Antonii Dutkiewicz. Zaangażowanie ks. Teofila w walce o polskość wkrótce miało osiągnąć apogeum, ale jeszcze 18 listopada 1906 roku rogoziński proboszcz został zaproszony do Bnina, aby wygłosić tam kazanie podczas konsekracji nowego ołtarza w kościele pw.św. Wojciecha.
Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce, t. XIII, 1961,Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy

 

Nie będzie Niemiec pluł nam w twarz, ni dzieci nam germanił

 Od września 1906 r. do kwietnia roku 1907 w katolickiej Szkole Ludowej w Rogoźnie trwał strajk szkolny. Rok 1907 dla Polaków-katolików, zaczął się od bardzo niepokojących wydarzeń, a  kolejne tygodnie sprawiły, że mimo zimy atmosfera w mieście robiła się gorąca. W poniedziałek, 7 stycznia, po “Dniu Objawienia Pańskiego”(Trzech Króli) proboszcz Gapczyński otrzymał pismo od inspektora szkolnego Augusta Streicha, w którym został poinformowany o zakazie korzystania z pomieszczeń szkolnych w celu udzielania nauki przygotowawczej do spowiedzi.

Kurier Poznański, 24.01.1907 ,WBC

 
Decyzja inspektora była pokłosiem wcześniejszych wydarzeń kiedy to ks.Teofil stanął po stronie polskich dzieci, nad którymi znęcał się jeden z nauczycieli (Leopold Rakowski).

   20 stycznia odbyło się w Rogoźnie zebranie niemieckich katolików w hotelu Bussego. Niestety, nie pozwolono zabrać głosu polskiemu proboszczowi Gapczyńskiemu. Następnie grzecznie wyproszono wszystkich Polaków. O zdarzeniu donosił Kurier Poznański 27.01.1907 r. 

Kurier Poznański, WBC
Pierwszy wiec „Straży” w Rogoźnie, na sali u Krupskiego (Kubes Hotel), miał miejsce 10 lutego 1907 roku i był stenografowany przez przedstawiciela policji z Poznania, a następnie zapis ten wydrukowano i przekazano prokuratorowi oraz lokalnym działaczom Hakaty. Przemawiali na nim pan Kościelski, dr T. Jaworski oraz proboszcz ks. Teofil Gapczyński.
Kurier Poznański, 13.03.1907, WBC

Kurier Poznański WBC
 
Kurier Poznański, 15.03.1907, WBC

I tak aż do maja, czyli do procesu ks. Gapczyńskiego, trwała wymiana listów, pism i opinii pomiędzy stronami konfliktu. To Niemcy i ich akolici zorganizowali zebranie, protestując przeciwko wiecowi „Straży”, a następnie publikowali teksty oczerniające polskiego księdza. Z kolei ks. Gapczyński odpowiadał na te zarzuty i prostował rozpowszechniane przeciwko niemu informacje. Wszystko zakończyło się głośnym procesem, w wyniku którego ks. Teofil Gapczyński trafił na trzy miesiące do więzienia we Wronkach. O procesie i skazaniu ks. Gapczyńskiego informowała prasa wielkopolska i śląska, natomiast wiadomości o jego pobycie w więzieniu i opuszczeniu go pojawiały się również w prasie galicyjskiej.

Śląska Biblioteka Cyfrowa

Śląska Biblioteka Cyfrowa

Poniżej artykuł z Dziennika Śląskiego 14.05.1907 r.

"Ksiądz Gapczyński przed sądem

Przed izbą karną poznańskiego sądu ziemiańskiego toczył się we wtorek, 7 bm., proces przeciwko ks. Teofilowi Gapczyńskiemu, proboszczowi w Rogoźnie.

Oskarżenie zarzucało ks. Gapczyńskiemu, iż w trzech przypadkach obraził nauczyciela głównego Rakowskiego, nauczyciela Wojciechowskiego, inspektora więziennego Stübersa, a w dwóch przypadkach wzywał publicznie do gwałtów i nieposłuszeństwa przeciwko rozporządzeniom władzy.

Na zapytanie przewodniczącego izby sądowej, co oskarżony na swoją obronę wobec tak ciężkich zarzutów przytoczyć może, oświadcza ks. prob. Gapczyński, iż odmawia zeznań w tym względzie.

Przew.: Dnia 13 stycznia r. z. występowałeś ksiądz podobno jako mówca na wiecu przedwyborczym. W toku swej przemowy oświadczyłeś podobno ksiądz, że „dopóki świat światem, nie będzie Niemiec Polakowi bratem”?

Oskarżony: Zaznaczyłem to wprawdzie, lecz jedynie w tonie ubolewającym, gdyż obecnie jest tak prawie, niestety.

Przew.: Czy oskarżony nie powiedział, iż główny nauczyciel Rakowski nieludzko dzieci traktuje, tak, iż na samo nazwisko Rakowski drżą dzieci ze strachu?

Oskarżony: Chciałem tutaj na dowód moich twierdzeń zaznaczyć, iż nauczyciel Rakowski dzieci, jeżeli nie fizycznie, to moralnie nieludzko traktuje. Nauczyciel ten opowiadał dzieciom w szkole, iż jeden z ojców strajkujących dzieci spadł z rusztowania i złamał sobie kręgi. Jest to karą Bożą. Dziecku zmarłego powiedział nauczyciel:

„Jeżeli nie zaprzestaniesz oporu w niemieckiej nauce religii, natenczas Pan Bóg cię tak ukarze jak ojca”.

Świadek Tomaszewski zeznał, iż nauczyciel Rakowski nie nazywał dzieci polskich inaczej, jak „dumme Pollacken”.

Przew.: Przysłano księdzu podobno kartę korespondencyjną, z powodu której poczyniłeś ksiądz różne uwagi?

Oskarżony: Otrzymałem kartę na Nowy Rok z treścią niemoralną i obrażającą. Przedstawiała ona psa i świnię („Schweinhund”) i adresowaną była „an den polnischen Pfaffen Gapczyński”. Naturalnie, iż czułem się z tego powodu obrażony i dotknięty.

Przew.: Oskarżony opowiadał o tem na owem zebraniu i zaznaczył przytem: „Taką świńską kartę przysłać mi mogła tylko niemiecka świnia”.

Oskarżony: Nie powiedziałem tego, iż karta pochodzi od niemieckiej świni.

Przew.: Oskarżony występował więc przeciwko niemczyźnie w ogólności?

Oskarżony milczy.

Cyfrowa wizja autora

Przew.: Oskarżony nie mógł pozyskać chłopców szkolnych jako ministrantów i nazwał nauczyciela Wojciechowskiego łotrem („Schurke”) przy krytyce jego postępowania?

Oskarżony: Nie nazwałem postępowania takiego łotrowskiem, lecz dokuczliwem („hämisch”).

Przew.: Oskarżony powiedział na zebraniu, iż do towarzystwa katolików niemieckich należą osoby, które lepiejby uczyniły, gdyby katolikami nie były. Do takiego towarzystwa należy także nauczyciel Wojciechowski, który także jest członkiem towarzystwa dla kresów wschodnich.

Oskarżony: Podkreśliłem na zebraniu smutne skutki działalności tych towarzystw, gdyż jestem przekonany, iż towarzystwa te mają na celu rugowanie Polaków.

Przew.: Dnia 10 lutego r. b. odbyło się w Rogoźnie zebranie „Straży”, na którem oskarżony wystąpił jako mówca i wzywał zebranych do przystąpienia do owego towarzystwa. Przy tej sposobności powiedziałeś ksiądz podobno, iż za naród polski pójdziesz wszędzie, nawet do więzienia?

Oskarżony: Powiedziałem: „Miejsce moje jest po stronie ludu polskiego, za którego nawet życie położyć jestem gotów”.

Przew.: Oskarżony wyraził się następnie: „Na co założono właściwie towarzystwo dla kresów wschodnich. Niemcy mają przecież armat i broni pod dostatkiem, dla tego też bezbronnych Polaków obawiać się nie potrzebują”.

Oskarżony: Możliwem jest, iż zwrotu takiego użyłem. Stosunki spowodowane przez towarzystwo dla kresów wschodnich stają się nieznośnemi. Tak np. odradzono pewnemu urzędnikowi kolejowemu, aby nie kazał się golić u fryzyera polskiego, gdyż tenże jest zdolny przeciąć mu gardło. Przestrzegano Niemców, aby nie kupowali u rzeźników i piekarzy Polaków, gdyż ci mogą ich otruć.

Przew.: Oskarżony powiedział dalej, iż Polacy nigdy nie zginą. Czy oskarżony nie zaznaczył także, iż katolików niemieckich do Kościoła nie wpuści?

Oskarż.: Tego nie powiedziałem. Oświadczyłem jedynie, iż Niemcy-katolicy w Rogoźnie są dobrze usposobieni. Zwróciłem się jedynie przeciwko tak zw. „Amtskatolikom”, ponieważ uważam ich za karyerowiczów.

Przew.: Oskarżony powiedział podobno, iż urzędnicy chcą zrobić karyerę nawet po trupach Polaków?

Oskarż.: Jestem zdania, iż urzędnicy troszczyć się powinni więcej o swój urząd. Zresztą zdanie przytoczone słyszałem od pewnego urzędnika, którego nazwiska wymienić nie mogę, aby mu nie szkodzić.

Przewodniczący zwraca oskarżonemu uwagę, iż używał w mowie zwrotów obrażających inspektora więziennego Stübersa, zarzucając mu, że powiedział do robotnika Raczyńskiego, iż ma dzieciom swoim nakazać odpowiadać w nauce religii w języku niemieckim, i groził mu karami. Dalej, że inspektor więzienny szpieguje go (proboszcza).

„Walka z Polakami się toczy obecnie na śmierć lub życie. Polacy winni się skutkiem tego łączyć i nic od Żydów i Niemców nie kupować. Także Żydzi okazali się dla Polaków niewdzięcznymi, gdyż zrobili np. z Inowrocławia „Hohensalza”. Oskarżony wezwał następnie zebranych do przyrzeczenia, iż tylko swoich będą popierali. Lud zebrany przyrzeczenie to złożył”.

Oskarżony oświadcza, iż taka jedność Polaków jest jedynie aktem konieczności w celu samoobrony. Doniesiono mu także o wyrażeniu się pewnego innowiercy:

„Gdybym był Bülowem, kazałbym ks. proboszcza Gapczyńskiego powiesić, a Polaków wystrzelać”.

Przew.: Oskarżony powiedział na zebraniu: „Gdy zobaczycie Polaka kupującego u Niemca, wskazujcie palcem na niego”. Jest to ciężkiem naruszeniem spokoju publicznego.

Oskarżony: Nie zamierzałem przez to popełnić czynu karygodnego.

Ks. Gapczyński przyznaje się w końcu do inkryminowanych zwrotów, lecz zaznacza, iż mowa jego jest bardzo niedokładnie przetłumaczoną.

Świadek komisarz policyjny Maluche zeznaje, iż ks. Gapczyński miał powiedzieć, że niemczyzna wtargnie do kościoła, chyba po jego trupie.

Inspektor więzienny Stübers oświadcza, iż jest nieprawdą, jakoby zamierzał ks. proboszcza szpiegować. Dał on Raczyńskiemu, który odsiadywać miał karę więzienną za żmudę szkolną, jedynie dobrą radę, aby zapłacił karę, wtenczas nie będzie potrzebował „siedzieć”.

Raczyński zeznaje, że Stübers kazał mu napisać do rektora karteczkę, iż nakazał dzieciom swoim odpowiadać w nauce religii w języku niemieckim. Gdy to uczynił, kara mu będzie darowaną.

Po przesłuchaniu kilku jeszcze świadków, a zrezygnowaniu z niektórych, zabrał głos prokurator.

Uważa on winę oskarżonego w sześciu przypadkach za udowodnioną i wnosi za każdy przypadek o dwa tygodnie więzienia, reasumując karę ogółem na dwa miesiące więzienia.

Ks. proboszcz Gapczyński zrezygnował z wszelkiej obrony.

Po prawie godzinnej naradzie wydał sąd wyrok następujący:

Oskarżony stał się winnym obrazy publicznej w 4 przypadkach, i to głównego nauczyciela Rakowskiego, któremu uczynił zarzut nieludzkiego traktowania dzieci; sekretarza miejskiego Klimpela, który jako Niemiec obrażonym uczuć się musiał słowami: „Taką świńską kartę mogła jedynie niemiecka świnia napisać”; nauczyciela Wojciechowskiego twierdzeniem, iż jego „Bericht” zawiera pogardy godne uwagi, i p. inspektora więziennego Stübersa, któremu zarzucił karyerowiczostwo („Dünkel und Strebertum”).

Dalej stał się oskarżony winnym podburzania do gwałtów zwrotami w przemowie swojej:

„Walka pomiędzy Polakami a Niemcami toczyć się będzie na śmierć i życie”,

„Amtskatolicy są urzędnikami, którzy dążą do karyery, nawet po trupach Polaków”.

W końcu stał się oskarżony winnym przymuszania („Nötigung”) przez wzywanie Polaków, aby nie kupowali od Niemców i Żydów, i przez słowa, że na tych Polaków palcami wskazywać należy, którzy tak nie czynią, a w końcu przez wezwanie do złożenia w tym sensie przyrzeczenia.

Sąd uznał następującą karę za odpowiednią:

  • za podburzanie – 6 tygodni więzienia;

  • za przymuszanie – 1 miesiąc;

  • za obrazę Niemców – 2 tygodnie;

  • za 3 inne wykroczenia i obrazy – za każdy przypadek 1 tydzień więzienia.

Kary te zreasumowane zostały na 3 miesiące więzienia."

Gazeta Lwowska”, 04.08.1907, Jagielońska Biblioteka Cyfrowa

Kurier Poznański, 03.11. 1907, WBC

Wielkopolanin, JBC

 Diamenty szlifowane w Rogoźnie

  Szczególnie interesujący jest  związek ks.Teofila z młodym pokoleniem Rogoźna. To właśnie na plebanii księdza Gapczyńskiego bywał nastoletni Aleksy Klawek – późniejszy wybitny biblista i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Korzystał tam z bogatej biblioteki proboszcza, a w 1909 roku, starając się o przyjęcie do seminarium duchownego w Poznaniu, otrzymał od Gapczyńskiego niezwykle pochlebną rekomendację. 

Robert Zimny w swojej publikacji “Całe życie z Biblią. Aleksy Klawek (1890-1996)”  przypomina postać ks. Teofila pisząc :(...)”Proboszcz parafii św. Wita W Rogoźnie był osobą nie ukrywającą swej wrogiej postawy wobec zaborcy.(...) ks. T. Gapczyński miał znaczący wpływ na młodego Aleksego Kawka. Często się spotykali o czym świadczą słowa proboszcza T. Gapczyńskiego: (...) W czasie pobytu jego (A.Klawka, dop R.Z.) w obydwóch prymach przeczytał całą moja bibliotekę teologiczną(...). Możemy wywnioskować z tego, że Aleksy Klawek był częstym gościem na probostwie.”

 Kiedy wspomniany Aleksy Klawek w 1909 roku  wybierał się do seminarium duchownego w Poznaniu, wśród wymaganych dokumentów musiał przedstawić również opinię na swój temat z rodzimej parafii. Tą, jak sądzę, z przyjemnością wystawił  ks. Gapczynski.(...) Poświadczam niniejszem jako miejscowy proboszcz, że p. Aleksander Klawek, który wczoraj złożył egzamin maturalny (12 III 1909 r. przypis R.Z.), był nie tylko w gimnazjum najzdolniejszym i najlepszym uczniem, lecz zarazem najpobożniejszym, który wciąż się nosił z myślą poświęcić zupełnie Panu Bogu. Był on pod względem prawdziwej, a niekłamanej pobożności wzorem budującym nie tylko dla swych kolegów, lecz również dla całej parafii.(...)”

 Ks. Gapczyński jako patriota i działacz społeczny nie mógł pozostać obojętny wobec Towarzystwa Tomasza Zana. W ramach swoich skromnych możliwości organizował spotkania na plebanii. Ksiądz W. Łęga wspomina:(...) W Rogoźnie spotykaliśmy sie w domku pani (?) Kałużnej, w piekarni Biskupskich,w hoteliku polskim przy Starym Rynku a raz na plebanii u ks. proboszcza Gapczyńskiego, który nas serdecznie podejmował dobrym słowem, kolacją i winem(...).

   Z kolei w Rogozińskim Zeszycie Historycznym Nr 3 „Towarzystwo Tomasza Zana” Jerzego Szewsa czytamy, że: „Mniej więcej raz na kwartał odbywały się walne zebrania plenum koła (TTZ – dop. autora) najczęściej na stancji u p.Kałużnej, względnie na plebanii księdza proboszcza Teofila Gapczyńskiego.”

W tym miejscu warto wspomnieć również ks.Pawła Zygmunta (1881-1950), wikariusza w kościele pw. św.Wita w Rogoźnie za czasów ks.Teofila . “W roku 1906 został wikariuszem w Rogoźnie Wlkp.; prócz pracy duszpasterskiej, za przykładem ks. proboszcza Teofila Gapczyńskiego, udzielał się dla pracy społecznej, należał do Kółka Rolniczego w Rogoźnie, współdziałał w założeniu "Rolnika" w Rogoźnie i był jego prezesem zarządu (1906-1907).” - " Biało - czerwone sutanny cz.7. Duchowieństwo wielkopolskie w okresie okupacji hitlerowskiej"  Nikodem Kowalski.

Ślad ciekawej inicjatywy księdza Gapczyńskiego odnajdujemy w odezwie opublikowanej w grudniu 1908 roku na łamach „Tygodnika PRACA”, rozpoczynającej się od słów Ewangelii św. Mateusza: „Błogosławieni miłosierni, albowiem oni miłosierdzia dostąpią”. 
 (...)"Wszędzie zawisł smutek nad polską ziemią, ale są zakątki ziemi naszej szczególnie opłakane, opuszczone, zapomniane. Do takich zakątków należy miasto Rogoźno, z królów polskich sławne, prastary gród Przemysława, miasto polskie, dziś na pół zniemczone, położone na zagrożonych kresach, otoczone prawie zewsząd kolonizacyą.
Bogu dzięki, życie narodowe w mieście się budzi. Obywatele nie chcą zapomnieć swego Jeruzalem, biorą się rączo do dzieła, do pracy zbiorowej.
Niestety, niema środowiska do tej zbiorowej narodowej pracy. Towarzystwa nie mają gdzie swej głowy skłonić, dziatki nasze o mrozie i chłodzie uczyć się muszą katechizmu. Jeden jęk, jedno wołanie przeciągłe: „Sali nie mamy własnej!”
Ksiądz proboszcz Gapczyński, przyszedłszy do parafii naszej, od razu odczuł tak doraźnie potrzebę Domu katolickiego; począł składki zbierać, lecz napotkał na szkopuł: na biedę w parafii.Księdzu Proboszczowi przyszli w pomoc ludzie dobrej woli oraz wszystkie Towarzystwa tutejsze polskie, jednocząc się z nim w „Towarzystwo Obywateli w obrębie parafii katolickiej w Rogoźnie”, którego głównym celem jest zbieranie składek na budowę własnej sali.
Towarzystwo powyższe apeluje do serc litościwych i do bratnich Towarzystw o ratunek:
„Pomoc dajcie nam, Rodacy, bo okrutny los nas nęka!”
Apeluje do serc w imieniu najświętszych uczuć naszych, w imieniu najdroższych skarbów naszych narodowych, w imieniu miłości Ojczyzny. Każdy grosz to będzie cegiełką do budowli środowiska życia religijnego i narodowego w grodzie Przemysława i dla obywateli zachętą, by na kowadle pracy wykuwać sobie lepszą przyszłość.Wszelkie, choć najmniejsze datki prosimy przysłać na ręce skarbnika, p. Franciszka Koczorowskiego w Rogoźnie (Rogasen, Bez. Posen)."
Pod odezwą podpisali się: Ks. pr. Gapczyński, Dr. Wysocki, Koczorowski, Tatarek i Pawłowicz.
Natomiast w archiwum parafialnym zachowała się "Kronika pielgrzymek Rogoźno–Dąbrówka Kościelna", w której odnotowano, że w 1909 roku ks. Teofil Gapczyński nadał tej tradycyjnej pielgrzymce, kultywowanej do dnia dzisiejszego, liturgiczny charakter.
 1910 - Odszedł, ale pozostał
Kurier Poznański, 01.02.1910, WBC

“Smutna wiadomość nadeszła z Rogoźna. Umarł w ubiegłą niedzielę około południa tamtejszy proboszcz, ksiądz Teofil Gapczyński. Chorował przeszło tydzień na zapalenie płuc i uległ ciężkim cierpieniom, mimo nadzwyczajnych wysiłków lekarzy. Był to jeden z zasłużeniejszych naszych kapłanów, dlatego strata dla społeczeństwa jest poważna, a opuścił ten świat w młodym wieku, gdyż przeżył zaledwie 34 lata. Przez dłuższy czas był wikaryuszem przy kościele Bożego Ciała w Poznaniu i pożyteczną działalnością swoją zjednał sobie serca nie tylko parafian, ale i w szerszych kołach cieszył się wielką sympatyą. W roku 1906, ku ogólnemu żalowi, opuścił Poznań i objął duszpasterstwo nad parafią w Rogoźnie, gdzie w krótkim czasie zdobył sobie serca tamtejszych mieszkańców. Ale bo też ś. p. ksiądz Gapczyński był prawdziwym pasterzem, kochającym swoje owieczki, gotowym w razie potrzeby do poświęceń. Przez pewien czas był też sekretarzem wydziału historycznoliterackiego Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Śmierć tego zacnego kapłana-patryoty wywołała szczery żal. Niech odpoczywa w pokoju!" - Tygodnik "Praca" 6.02.1910 JBC

Kurier Poznański,02.02.1910, WBC
 

22.09.2026 P.P.Nowaczyk 

W artykule wykorzystano materiały archiwalne z Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej, Jagielońskiej Biblioteki Cyfrowej, Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej, szeregu publikacji :Towarzystwa Przyjaciół Rogoźna, Roberta Zimnego "Całe życie z Biblią. Aleksy Klawek (1890-1969)" oraz Piotra Mroczkowskiego i Adama Piechowiaka "Dzieje parafii pw.św. Wita w Rogoźnie".

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz