Żydowskie uliczki w Rogoźnie

Kamienie

Założony w 1808 r. nowy cmentarz żydowski w Rogoźnie. Fotografia pochodzi ze zbiorów Żydowskiego Muzeum w Berlinie, nr inw. 2018/23 i została przekazana przez Williama Ehrlicha (syna „mojego” Richarda Ehrlicha). Wysoki nagrobek po lewej stronie zdjęcia należał do pradziadka Williama – Jonasa Alexandra, założyciela pierwszej księgarni w Rogoźnie.*

 
 Nazistowskie Niemcy nie tylko wymordowały i wypędziły Żydów. W Rogoźnie zniszczyły również materialne ślady ich wielowiekowej obecności sięgającej początków XVI wieku. Synagoga została rozebrana, cmentarze zdewastowane, a roztrzaskane macewy wykorzystywano do brukowania ulic.

 
Brukowanie "Nowego Rynku" przy wykorzystaniu m.in roztrzaskanych macew 1941 r. fot. Muzeum Regionalne w Rogoźnie. 
 
  W rezultacie współczesny mieszkaniec Rogoźna, nie mówiąc już o turyście, może przejść przez miasto, nie zdając sobie sprawy, że przez stulecia żyła tu liczna społeczność żydowska.  
 
Fragmenty macew wydobytych spod asfaltu na Placu Karola Marcinkowskiego w 2018 roku
 
 Rodzina
  Pochodząca ze Skoków rodzina Loszyńskich zajmowała się głównie handlem oraz produkcją odzieży i kapeluszy. W 1867 roku właśnie tam przyszedł na świat Abraham Loszyński III, który w 1896 roku poślubił urodzoną w Rogoźnie Natalię Arnheim (ur. 1874). Prowadzili swój rodzinny interes na Starym Rynku w Rogoźnie (obecnie Placu Powstańców Wielkopolskich 6), aż do końca I wojny światowej, kiedy to nastąpiła masowa emigracja Żydów z Wielkopolski do Niemiec. Małżeństwo Loszyńskich przez kolejne lata z sukcesem zarządzało swoim biznesem, w efekcie czego dorobili się własnej fabryki i sporego majątku w Berlinie. Niestety przyszedł czas nienawiści i barbarzyństwa – czas Hitlera. Abraham i Natalia zostali zgładzeni w 1942 roku na terenie obecnej Białorusi w getcie mińskim, natomiast z ich siedmiorga dzieci (wszystkie przyszły na świat w Rogoźnie) tylko jedno przetrwało Holokaust.

Na zdjęciu (ok. 1916 r.) dawnego domu na Placu Powstańców nr 6 w oknie na piętrze po lewej stronie siedzi brat właściciela Abrahama Loszyńskiego, Paul Peretz, wówczas żołnierz armii pruskiej (zamordowany w Theresienstadt w 1944 roku).fot. "From Prussia with love"-Ehud M.Z.(Chaikin) Cain 

  Na zdjęciu z 1900 roku uwieczniono rogozińskie podwórko Abrahama i Hanny Magner. W Rogoźnie przyszły na świat wszyskie z ich dziesięciorga dzieci: Moritz 1882, Linna 1884, Jack 1886, Siegfried 1888, Henriette 1890, Max 1892, Bernahrd 1894, Rosalia 1896, Sarah 1898 i Margarete 1901. Linna Magner była jedną z ostatnich nauczycielek szkoły żydowskiej przy ulicy Kotlarskiej. Cała rodzina wyemigrowała z Rogoźna  do Niemiec w latach 20 tych, a Linna wyszła za mąż za Maxa Willdorffa. W czasie II wojny Światowej oboje zostali deportowani z Berlina do Estonii, gdzie 24 września 1942 w miejscowości Raaisku stracili życie z rąk nazistów . 

Rodzina Magnerów, Rogoźno 1900 r. fot. "From Prussia with love"-Ehud M.Z.(Chaikin) Cain

Społeczność
Ulica Mała Szkolna na początku XX wieku. Pierwszy budynek po lewej stronie był początkowo domem rabina, a później siedzibą Domu Gminy Żydowskiej. Natomiast niewielki narożny domek po prawej stronie pełnił funkcję mykwy – rytualnej łaźni. Jej usytuowanie mogło mieć również znaczenie praktyczne, ulica Rzeźnicka opadała w kierunku jeziora, umożliwiając odprowadzanie zużytej wody rynsztokiem. (cyfrowa rekonstrukcja pocztówki).
 Rogozińskie uliczki położone w południowo-zachodniej części Starego Rynku (dzisiejszego Placu Powstańców Wielkopolskich) – Rzeźnicka, Piekarska, Cicha, Ogrodowa oraz Mała i Wielka Szkolna – należą do najbardziej charakterystycznych zakątków miasta. Przytulone do siebie, skromne domy zachowały wiele z dawnego charakteru tej części Rogoźna. Ich prosta architektura i niewielkie odległości między budynkami nie są przypadkowe. Przez długi czas ludność żydowska mogła osiedlać się jedynie na wyznaczonych obszarach miasta. Wraz ze wzrostem liczby mieszkańców, przy niezmienionej powierzchni dostępnego terenu, zabudowa stawała się coraz bardziej zwarta. W jednym domu często łączono funkcję mieszkalną, warsztatową i handlową – pod jednym dachem toczyło się więc życie rodzinne i zawodowe.
 Od XVI wieku aż niemal do XIX stulecia zabudowa Rogoźna była w znacznej mierze drewniana. Z drewna wznoszono nie tylko domy, lecz często kominy, które jedynie w niektórych budynkach zabezpieczano gliną. Taka zabudowa była szczególnie podatna na ogień, dlatego pożary wielokrotnie niszczyły całe części miasta, obracając w ruinę dorobek wielu rodzin.Nieprzypadkowo więc w centralnym miejscu Starego Rynku postawiono figurę św. Wawrzyńca, która miała chronić mieszkańców Rogoźna przed pożarami. 
 
Pomnik św. Wawrzyńca na Starym Rynku został rozebrany w pierwszych tygodniach II wojny światowej  na polecenie burmistrza Fritza Oertela.
 W dokumencie opisującym pożar z 1 czerwca 1794 roku, wśród ulic, na których spłonęło najwięcej domów, wymieniono m.in. Małą i Wielką Ulicę Żydowską, znane dziś jako Mała i Wielka Szkolna.
  „Dziesięć domów zmieniło się w popiół na Małej Ulicy Żydowskiej, siedemnaście na Wielkiej Ulicy Żydowskiej, osiem na blanke Strasse (prawdopodobnie Piekarskiej) oraz osiem domów na rynku i przy ulicy Poznańskiej”.
 Dawne nazwy Małej i Wielkiej Ulicy Żydowskiej jednoznacznie wskazują na związek tej części miasta z jej żydowskimi mieszkańcami. Niemal do końca XIX wieku funkcjonował tutaj również eruw – symboliczne ogrodzenie wyznaczone za pomocą sznurów, lin i drutów poprowadzonych wzdłuż granicznych domów przy ulicy Czarnkowskiej. Umożliwiało ono pobożnym Żydom przestrzeganie zasad szabatu, zwłaszcza dotyczących przenoszenia przedmiotów w jego obrębie.

Na początku XX wieku dawne ulice „żydowskie” występowały już w oficjalnej dokumentacji jako „szkolne”. W archiwach zachowały się akta dotyczące brukowania i kanalizowania Wielkiej Szkolnej: „Pflasterung der grossen Schulstrasse” (1904–1912) oraz „Kanalisation der Grossen Schulstrasse” (1907–1921).

Skąd wzięła się nazwa „Szkolna”? Wśród Żydów zamieszkujących ziemie dawnej prowincji poznańskiej synagogę określano potocznie słowem shul, czyli „szkoła”. Nazwa ta mogła więc z czasem znaleźć odzwierciedlenie w niemieckim określeniu ulicy – Schulstraße. Być może właśnie w ten sposób dawne nazwy „żydowskie” zostały zastąpione określeniem „szkolne”, które przetrwało w nazewnictwie ulic do dziś.

 
arch.Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa
  Niezawodnym przewodnikiem po Rogoźnie tamtych czasów jest Richard Ehrlich, z którym "spaceruję" od pewnego czasu. 
 (...)"Kolejny róg ulicy Rzeźnickiej tworzy wylot ulicy Małej Szkolnej. Dla żydowskiej gminy synagogalnej stojące tu domy są miejscami świętymi, gdyż przed dziesięcioleciami działali tu wybitni mężowie Izraela; tutaj dawniej mieściła się także ''Jesziba'' (wyższa szkoła wiedzy żydowsko-talmudycznej). Lewostronny dom narożny przy ulicy Małej Szkolnej jest w posiadaniu gminy żydowskiej i był dawniej domem rabina, obecnie nazywany jest „domem gminnym”. Narożnik zajmuje łaźnia rytualna (mykwa), dalej znajduje się właściwy dom gminny z mieszkaniem kantora i salą posiedzeń. Nowy budynek został ukończony w 1910 roku i wykonany w stylu późnego włoskiego renesansu. Przy tej samej ulicy, po jej prawej stronie, dochodzimy następnie do ''Małej Świątyni'', czyli ''Beth-Hamidrasz'' lub domu nauki. Ten prosty dom boży ma około 65 lat, a owa dawna siedziba wiedzy duchowej mieści dziś dwie szkoły modlitewne, z których jedna jest jeszcze używana zimą. Wiekowa biblioteka zapewne posiada wiele cennych foliantów, a w ''Świętej Arce'' (Aron ha-Kodesz) przechowywanych jest wiele sędziwych zwojów Tory. Skręcamy teraz za róg i znajdujemy się od razu na ulicy Wielkiej Szkolnej, nazwanej tak prawdopodobnie od znajdującej się przy niej synagogi, zwanej ''Wielką Szkołą (domem modlitwy)''. Choć o zewnętrznym wyglądzie tego domu bożego, pochodzącego z 1692 roku, nie można wiele powiedzieć, to wystrój wnętrza wprawia nas w radosne zdumienie; gmina izraelicka może pod tym względem śmiało konkurować z synagogami w innych większych miastach. Stronę wschodnią zdobią wysokie kolumny zwieńczone wspaniałymi ornamentami lwów. Zwoje Tory przyozdobione są wieloma starymi i nowszymi srebrnymi nakładkami, a dwa bardzo duże oraz około dziesięciu mniejszych żyrandoli gazowych zapewnia uroczyste oświetlenie sali podczas wieczornych modlitw. Miejsca dla kobiet znajdują się na emporach" (...)
Wnętrze rogozińskiej synagogi (fot.Muzeum Polin)
  Jacob Jacobson w swojej publikacji z 1935 r."O historii Żydów w Rogoźnie",  tak pisze o tutejszej świątyni:
 "Budowa nowej synagogi zbiega się z końcem pierwszych rządów polskich. Przypuszcza się, że synagoga ta powstała po niszczycielskich pożarach, które nawiedziły Rogoźno w ostatniej ćwierci XVIII wieku. Według starej tradycji synagoga została konsekrowana w 1792 roku. Budowa rozpoczęła się kilka lat wcześniej; jednak z powodu ubóstwa społeczności, zewnętrzna konstrukcja szkieletowa pozostawała pokryta deskami przez długi czas, zanim prace znacząco posunęły się naprzód. Synagoga była wówczas zdecydowanie zbyt duża dla społeczności, przez co wiele ławek pozostawało pustych. Wśród członków gminy – jak stwierdzono we wspomnianym wcześniej memorandum – rodzina Pleischów była najbardziej prominentna i arogancka. Zajmowali oni niemal wszystkie miejsca wzdłuż Mizrach, wschodniej ściany synagogi, i zawsze uważani byli za najbardziej uprzywilejowanych."
 
Synagoga w Rogoźnie na pocztówce wydanej przez wdowę po Jonasie Alexandrze fot. arch. autora
  W tym miejscu pojawia się jednak zagadka, której dostępne źródła nie pozwalają dziś jednoznacznie rozstrzygnąć. Richard Ehrlich, opisując w 1912 roku ul.Wielką Szkolną, pisał o znajdującej się przy niej „Wielkiej Szkole” i określał synagogę jako „dom Boży pochodzący z 1692 roku”.
Tymczasem Jacob Jacobson w swoim opracowaniu O historii Żydów w Rogoźnie pisze o budowie nowej synagogi, której rozpoczęcie przypadało na koniec XVIII wieku. Według starej tradycji została ona konsekrowana właśnie w 1792 roku. Jacobson zaznacza przy tym, że z powodu ubóstwa gminy zewnętrzna konstrukcja szkieletowa przez długi czas pozostawała jedynie obita deskami, zanim prace mogły znacząco posunąć się naprzód. Powstanie nowej synagogi wiąże on ponadto – choć zastrzega, że jest to jedynie przypuszczenie – z niszczycielskimi pożarami, które nawiedziły Rogoźno w ostatniej ćwierci XVIII wieku.
Skąd zatem u Ehrlicha rok 1692, skoro Jacobson wspomina o nowej synagodze konsekrowanej w 1792 roku?
Być może rok 1692 oznacza powstanie starszej synagogi, która przez sto lat służyła rogozińskiej gminie, a następnie została zastąpiona nowym budynkiem. Być może wcześniejsza świątynia uległa zniszczeniu podczas jednego z pożarów i dopiero później podjęto budowę nowej. Nie można też wykluczyć, że obie daty odnoszą się do różnych etapów dziejów tego samego miejsca – wcześniejszej budowli, jej przebudowy lub kolejnego obiektu wzniesionego na jej miejscu.
Nie należy przy tym zapominać, że obecność Żydów w Rogoźnie jest poświadczona już w XVI wieku, a źródła dotyczące gminy wskazują na istnienie w mieście synagogi, domów modlitwy i innych instytucji życia religijnego. Czy zatem zanim powstała „Wielka Szkoła” z 1692 roku, w tym samym miejscu lub w jego pobliżu istniał już wcześniejszy dom modlitwy? Tego na razie nie możemy stwierdzić.
Być może więc 1692 i 1792 nie są konkurencyjnymi datami, lecz kolejnymi rozdziałami historii tego samego miejsca. Odpowiedź kryje się zapewne w dokumentach gminy, opisach dawnych pożarów lub innych źródłach, których jeszcze nie udało się odnaleźć, o ile nie spłonęły. Na obecnym etapie pozostaje więc zostawić tę kwestię otwartą.
 
Puste miejsce po synagodze na parceli pomiędzy ulicami Wyszyńskiego i Wielkiej Szkolnej. W latach 70/90-tych XX wieku znajdował się tutaj sklep "metalowy". 
    
 Ostatnich miejscowych Żydów wysiedlono z Rogoźna jeszcze jesienią 1939 roku, a zimą 1940 okupant rękoma więźniów tutejszego zakładu karnego dokonał zniszczenia i rozbiórki synagogi. Do czego zostały wykorzystane cegły z tej świątyni jak dotąd, nie udało się ustalić.
 
P.P.Nowaczyk 05.10.2026
 
W artykule wykorzystano materiały archiwalne z Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej, Elbląskiej Biblioteki Cyfrowej, publikacji Towarzystwa Przyjaciół Rogoźna, Muzeum Polin, Muzeum Regionalnego w Rogoźnie i autora.
*Miejsce pochówku na cmentarzu w Rogasen; Muzeum Żydowskie w Berlinie, nr inw. 2018/23, 
dar Williama Ehrlicha 2018/23/305r. 
Jüdisches Museum Berlin, Inv.-Nr. 2018/23, Schenkung von William Ehrlich,2018/23/305
 Grabstätte auf dem Friedhof in Rogasen; Jüdisches Museum Berlin, Inv.-Nr. 2018/23, Schenkung von William Ehrlich



Brak komentarzy:

Prześlij komentarz